süspansiyon sistemi
Kavramlar…

Ne, nerede, ne işe yarar:

Çatal(fork) Rebound(geri sekme) Dampingi(sönülmesi):
Genellikle çatalın en tepesinde yer alır. Preload ayarlayıcısının tam merkezindedir. Çatal basıldıktan sonra tekrar açılımını kontrol eder. Vidasını içe çevirmek sıkı ve hızlı bir açılım dışa çevirim ise yumuşak ve daha yavaş bir açılım sağlar. Ayarlamada tornavida kullanınız. Tamamen içe doğru sıkın ve sonra dışa doğru çevirirken klik seslerini dinleyin. Dışa ilk klik en sıkı ayar, onuncu klik en yumuşak ayardır.
Eğer ayar yapma mekanizması yoksa daha ağır bir yağ kullanarak da ayar yapabilirsiniz. Gine çatalların içindeki yayları daha sert yaylarla değiştirerek de ayar yapabilirsiniz.

Çatal Preloadı(ön yüklemesi):
Çatalın tam tepesindedir ve anahtarla ayarlanabilir. Preload ön çatal yayının normal durumundan bastırılma miktarıdır. Fazla preload daha fazla yayların bastırılması demektir. Çatallar daha sertleşir. Preload ayar seviyeleri yüzükler veya işaretler vasıtasıyla görülebilir. Beş kademeli ayar yapılıyorsa beş işaret vardır ve ilki en yumuşak ayarı gösterir. Preload ayarı ön çatal sertliğini en fark edilir bir oranda değiştirir ve tabi sert frende de motorun kafasının dalma miktarını.

Preload(Ön Yükleme):
Çatal ve şok yaylarının hareket mesafelerini uzatıp kısaltma ayarıdır. Yere bastırılarak yada bıraktırılarak yayların sertlik derecesini ayarlarsınız. Ön çatal önyükleme ayar yeri çatal tüpünün üstündeki büyük somundur. Ön rebound(geri sekme) ayarı bu somunun döndüğü milin üst merkezindedir. Bu ayar düzgün bir tornavidayla yapılır.


Rebound Dampingi(Geri Sekme Sönülmesi):
Yaylarınız bir engelle sıkıştırıldığında lastiklerin yerle temasının kesilmeden bu yayların ne süratle geri sekeceğinin, hareketi telafi edeceğinin ayarlanmasıdır.Çok fazla olursa çukurun dibine uzamayıp sıkılı kalacağı için lastiğin yerle teması kesilecektir. Çok fazla olursa yay hızla açılarak motoru güçle yukarı iterek sürücüye kopuk bir his verecektir. Geri sekme sönülmesi lastiğin yerle temasında büyük rol oynayarak tutunma konusunda size güven verecektir. Arka ön yükleme ayarı yayın üzerindeki yakanın özel yarım ay ağızlı aletle döndürülmesi ile yapılır. Arka yükselme araya parça konarak da yapılabilmektedir.


Trail(Ön Lastiğin Yerle Temas Mesafesi):
Bu mesafe motorun dönüş kabiliyetini tayin eder. Kısa trail çabuk dönüş az dengedir, uzun trail dönüşü ağırlaştıracak(zorlaştıracak) ama denge fazlalaşacaktır. Ön lastiğin çapını değiştirerek trailin mesafesini değiştirebilirsiniz. Rake açısı büyürse trail de büyür.(Chopper motorlardaki gibi). Sürüş yüksekliğinin değişmesi de trail mesafesini değiştirir. Ağırlığınızı öne verirseniz trail büyür.


Sürüş yüksekliği şasenin duruşunu(geometrisini) değiştirir. Arkayı kaldırırsanız motoru öne verirsiniz ve bu dengeyi azaltır ama hızlı dönüşlere imkan verir çünkü bu duruşta rake açısı azalmış ve buna paralel olarak trail de azalmıştır. Önü kaldırır arkayı indirirseniz traili uzar denge artar ve dönüşler ağırlaşır. Önü üçlü klapeler üzerinde kaldırıp indirebilirsiniz arkayı ise şoku uzatıp kısaltarak değiştirebilirsiniz. Arka reboundu şokun altından ayarlarsınız. Bu şokun aynı zamanda yükseklik ayarı da var. (Siyah heks somun.)


Çatal(fork) Kompresyon(sıkıştırma) Dampingi(sönülmesi):
Şayet motorunuzda bu ayar varsa çatalın dibinde yer alır. Bu motorunuz bir kütleye çarptığında çatalın kompresyonunu kontrol eder. İçe çevirin sıkı ve yavaş bir kompresyon alırsınız, dışa çevirirseniz yumuşak ve hızlı kompresyon alırsınız. Tornavida kullanın. İçe tam çevirin ve sonra dışa çevirirken klik seslerini dinleyin. On kademeli ayar varsa on klik sesi olacaktır. İlk klik en sıkı ve son klik en yumuşak ayardır. Sıkışma sönülmesi yaylanmanın ana vurma tepkisini kontrol eder. Tekerlek vurmanın etkisiyle yukarı doğru zorlandığında sıkıştırma devresi yayın ne hızla sıkışacağını kontrol eder. Buda yayın aşırı seyahat etmesini engeller veya sıkışmanın dibe vurmasını. Sönülmenin şiddetinin dizginlenmesi akışkanın bazı kısıtlamalardan geçmeye zorlanmasıyla elde edilir. Sönülme gücü akışkanın hareket hızıyla belirlenir. Sıkışma seyahat mesafesiyle değil. Ön sıkıştırma sönülmesi(kompresyon dampingi) çatalın altından yapılır.

Tüm motorlarda bu ayarlar yoktur. Bazılarında bu bölümün ayarı rebound dampingine bağlanmıştır.


Arka(rear) Kompresyon(sıkıştırma) Dampingi(sönülmesi):

Ön çatalların aksine arka şokun üzerindedir ayar yeri. Resimde yeri tüpün direk bağlantı gösterilmektedir. Başka bir bağlanma şekli hortumla olup ve tüpü selenin altına yerleştirilmiş olabilir veya arka şokun biraz üstünde ve yanına doğru olabilir. Arka kompresyon sönülmesi ayarı genellikle şokun üzerinde yada tüp haznenin üzerindedir.


Sıkıştırma Sönülmesi(Kompresyon Dampingi):
Motora sertlik yada düzgünlük hissini verir. Bir çukura vurduğunuzda çatal yada şok darbeyi emerek çabuk telafi edemiyorsa sıkıdır ve çukurun yüzüne çarparak yükselen teker tüm darbenin şokunu şaseye aktarır. Sizde bunu hissedersiniz. Sıkıştırma sönülmesi az ise gaz vermek ve fren yapmalar 64 Chevrolet Impala düzgünlüğündedir(sarsıntıları hissettirmeyen).


Dibe Vurmak:
Dibe vurmak geri sekmenin tersidir. Yük yayı sıkıştırarak dibe doğru basar ve yük kalktığında amortisörlerin içindeki yaylar tüpleri geri sektirir.

Kartuş Tip Çatal:
Kartuş tipi çatallar daha karışık mekanizmaya sahiptir. Yağı çatal gövdesinde mevcut geri sekme pistonlarının yüzeyinde monteli bükme kamalarından hareket ettirirler. Kamalar çok düşük süratlerde geri sekme kontrolüne izin verir halbuki yüksek sürat kamaları daha fazla sekme yapar ve sabit ağzı geri sekme miline göre daha az yüksek geri sekmesine sebep olur. Sonuçta fren yapınca daha az dalmayla eş zamanlı olarak köşeli engellere çarpınca şaseye daha az etki yollanmasıdır.

Mil Tipi Çatal:
Sönülme mil çatalı(damping rod fork) basit bir mekanizmadır. Tüp deki delikler vasıtasıyla geri sekme sönülmesini aşırı kademeli bir sönülme eğrisi ile verir. Tekerlek dikey olarak ne kadar hızlı hareket ederse o kadar fazla yağ deliklerden geçer. Bu tip sönülme milli çatallar çok yavaş sürat sönülmesi ve iyi yüksek sürat sönülmesi sağlar. Sürüş karakteristiği frende aşırı ön çatal dalması ve köşeli engellere çarpınca hidrolik kilitlemesidir. Yağ viskozitesini değiştirmek yada deliklerin ölçüsünü değiştirmek tüm hız bandını etkiler.

Çatal Yağ Seviyesi:
Çatal yağ seviyesi yay takılmadan evvel tam sıkıştırma yaparak ölçülür. Çatallarda olması gerekli hava miktarını ayarlamak için kullanılır. Havayı sıkıştırmak yağı yay gibi hareket ettirir, yağ seviyesini yükseltir böylece havaya kalan yeri azaltır.Yayın hareketi boyunca bu işlem artan oranda gerçekleşir. Yağ seviyesini azaltmak dipteki gücü düşürür. Daha ardışık bir oran verir.

Uyarı.:
Ön çatalın, preloadın, reboundın ve basınç ayarlarının – ne yaptığınızı tam bilmiyorsanız – birbirlerine eşit yada eşite yakın oranda yapılması gereklidir. Daima sağ ve sol çatalın tam eşit ayarlandığından emin olun.

Not.: Çatal ön, şok arka taraftır. Arkada çift amortisör varsa(eski sistem) duo shock, tek amortisör varsa(yeni sistem) mono shock olarak geçer. Duo şoklarda arka salıncağın neredeyse ortasından tutturulan süspansiyon, yaylanma ve şoku emmede aşırı yük almaktadır. Ve unsprung weight denilen yayların altından yere kadar olan motor kısmının ağırlığı bu sistemde oldukça fazladır. 80 li yıllarda sıkça kullanılmıştır. İyi sonuçlar alınmamıştır. İlk yapılan mono şoklar da terk edilerek şu an linkli mono şoklar kullanılmaktadır. Bu sistemde süspansiyon kovanı alt bağlantıya ikinci bir kaldıraç gibi bağlanarak salıncağın hareketine uyumlu bir dikey hareketle süspansiyon açısının hep optimumda kalması sağlanıyor. Bundan daha ileri bir sistem olan paraleverler BMWlerde kullanılmaktadır.

PROBLEMLER……………
Motosiklet her tarafa salınıyor.
Süspansiyon çok yumuşak. Preloadı(ön yükleme) artırın veya daha sert yaylar kullanın. Sürüş yüksekliğini de mümkünse artırın.
Motor kasislerde kayıyor.
Kompresyon dampingini ve/veya preloadını azaltın.
Motor virajlarda sarsılıyor.
Arka rebound(geri sekme) dampingini artırın.
Ön taraf viraj çıkışlarında ve kasislerde sarsılıyor.
Çatal preloadını veya kompresyon(sıkıştırma) dampingini azaltın.
Çatallar fren yapılınca titreşim yapıyor veya sarsılıyor.
Kompresyon dampingini(sönülme) veya preloadını azaltın.
Çatallar frenden sonra yukarı atım yapıyor.
Ön rebound(geri sekme) dampingini(sönülmesini) artırın.
Çatallar çok hızlı dalıyor.
Kompresyon dampingini artırın.
Çatallar dibe vuruyor.
Daha sert yay takın, hava aralığını azaltın ve daha fazla preload(ön yükleme) uygulayın.
Arka fren yapınca yukarı atım yapıyor.
Rebound dampingini artırın.
Kasisli yollarda arka çöküyor.
Rebound dampingini(geri sekme sönülmesini) azaltın.



ÖN ÇATAL…

Çatal Yağ Seviyesi:

Çok Düşük:
Çatallar sert frende veya büyük çarpmalarda en düşük seviyeye iniyor.

Çok Yüksek:
Ön teker çarpmalarda sıçrıyor.


Sıkıştırma Sönülmesi:

Çok fazla:
İçe dönüş zor, geniş dönüş açısı yapıyor.
Ön teker çarpmalarda sıçrıyor.
Düz hatta fren sırasında çatallar sarsılıyor.
Küçük çarpmalarda ön taraf çok sert hissediliyor.

Yeterli değil:
Çatallar çok hızlı dalıyor, muhtemelen en alt seviyeye iniyor.
Sert frende arka öne gelmeye çalışıyor.
Geri sekme sönülmesi eksikliğindeki gibi ön taraf lapa gibi yumuşak ve yarı belirsiz bir his veriyor.


Geri sekme Sönülmesi:

Çok fazla:
Ön taraf viraj çıkışlarında takırdıyor.
Çatal sık kasis darbesi yapan yollardaki alt seviyede toplanıp kalıyor(sarıyor).
Ön kasisli viraj çıkışlarında sert gaz verildiğinde kıpırdanmaya veya kafa sarsıntısına(salınışına) başlıyor.
Çatallar altta toplanıp kaldığı(sardığı) için çok sert gidiş.

Kafi değil:
S virajlar boyunca aşırı dikey iniş çıkış eylemleri.
Virajlarda ön taraf titriyor(takırdamıyor).
Ön taraf frenden sonra çok hızlı yukarı atım yapıyor.
Düz gidişlerde akıcı bir his ama virajlarda çok pelte gibi ve zayıf traksiyon(çekim) hissedilir.
Virajlara süratli olarak hafifçe dönünce önce motor balığımsı bir salınım yaptıktan yada debelendikten sonra düzeliyor.


Sürüş Yüksekliği:

Çok alçak:
Yüksek hız stabilitesinden(dengelilik, durağanlık) yoksun.
Viraj içine kolay dönüş.

Çok yüksek:
Viraj içine dönüş ağırlaşmış veya yüksek eforla olabiliyor.


Yay oranları:

Çok yumuşak:
Çatallar yumuşak dönüşlerde çok fazla sıkışıyor.
Çatallar sert fren esnasında veya büyük darbelerde dibe iniyor.
Kafa açıyor(Normal dönüş açısını sağlayacak didon baskısı hat dışına açılıma sebep oluyor).
Önün altta toplanmasına(sarmak, geri sekmenin iptali) sebep olabilir.
Dönüşleri kolay yapıyor.

Çok sert:
Dönüş içine kaçıyor(dönüşü daraltıyor).
Viraj girişlerinde ön taraf kontrolden çıkıyor.
Virajlarda çok sert.
Virajdan çıkışlarda ön taraf takırdıyor.
Motoru döndürmek zor.
Fren altında iyi hissediliyor.
Ön teker vuruşlarda(darbede) sekiyor.



ARKA ŞOK…

Sıkışma Sönülmesi:

Çok fazla:
Şok çok sert ve katı ama çok fazla geri sekme sönülmesi kadar kötü değil.
Hafif dalgalı yollarda fren yapınca arka teker sekiyor.
Gazlama esnasında arka az bir miktar çöküyor.

Kafi değil:
Orta seviye çarpmalarda şoklar dibe iniyor.
Gazlayınca arka çöküyor.
Şoklar muhtemelen dibe gidiyor.
Motor virajdan çıkarken geniş dönüyor(arka düşük, burun yüksek).


Geri sekme Sönülmesi:

Çok fazla:
Arka teker küçük tümsekli dönüşlerde hopluyor bilhassa arka arkaya çok sık çok dalgalılarda.(Asfalt erimelerinin yarattığı duruma benzer).
Hafif dalgalı(tümsekli) yollarda fren yapınca arka teker sekiyor.
Arka seri şeklinde arka arkaya darbelerde çarpmalarda altta kalıyor(sarıyor).
Arka çok sert hissediliyor.
Motor viraj çıkışlarında geniş dönüyor(arka düşük, burun yüksek).

Yeterli değil:
Sert frende çok fazla yukarı tepiyor.
Motor viraj çıkışlarında veya uzun süpürme tarzı dönüşlerde debeleniyor.
Arka teker kasislerde sert gazlamalarda takırdıyor.
Çok fazla şase girip çıkma hareketi.


Sürüş Yüksekliği:

Çok alçak:
Motor viraj çıkışlarında içe kapanıyor(kaçıyor).
Yön değiştirmek zor.
Viraj çıkışlarında zayıf ön teker tutuşu.

Çok yüksek:
Yüksek süratte stabil ite(durağanlık, denge delik) yokluğu.
Zayıf arka teker tutuşu.
Ağır fren altında dengesiz.


Yay Oranı:

Çok yumuşak:
Sürüş yumuşak(akıcı).
Arka gaz verince çöküyor.
Ön çok hafif hissediliyor.

Çok sıkı:
Viraj içine dönüşleri kolay.
Sürüş çok sert.
Zayıf arka teker çekişi(traksiyon).

Not.: Sıkı zincir ayarı süspansiyonların çalışmasını engeller.

Uyarı.: Süspansiyon konusu çok ciddi bir konudur. Ustalık bilgisi isteyen bir konudur. Basitleştirilmiş el kumandaları yada elektronik kumandaları olan motorlar dışında ezberden bilgilerle ayara kalkışmak ciddi kazalara ve yaralanmalara yol açabilir.