Enerji piyasası gerek dünyada gerekse Türkiye'de son dönemde çok hareketli. Siz bunu neye bağlıyorsunuz? Arbay: Dünyadaki petrol talebi nin artması birçok şeye bağlanıyor. Hareketliliği birkaç maddede özet leyebiliriz. Birincisi geçmişte dün yadaki petrol talebini karşılayan bir üretim vardı ve arasında günlük 4 milyon varillik bir fazla durum söz konusuydu. Fakat bu çizgi artan ta lep nedeniyle gün geçtikçe daha da kapandı. İnce çizgiyi gören speküla törler fiyat üzerinde bir hayli etkin oluyor. Spekülasyona taviz vermek istemeyen OPEC de üretimi arttır maya yanaşmıyor. Benim kişisel gö rüşüm petrol fiyatlarının üzerinde yaklaşık %25-30 civarında spekülas yon bulunuyor. Eğer piyasa spekülas yonlar dışında kendi dengesiyle fiyat belirleseydi, ham petrolün 90 USD civarlarında seyretmesi gerekirdi.
Geçtiğimiz günlerde dizel fiyatları yaz sonunda benzini geçecek diye bir açıklamada bulundunuz. Bunun ne denini açıklar mısınız? Arbay: Bunun çok basit bir açıkla ması var. Dünyada geleneksel olarak mart ile ağustos ayları arasında ben zin fiyatları ne olursa olsun artar. Di zel fiyatları ise eylül ayı geldiğinde ısınmada da kullanıldığından mart ayına kadar yükselir. Bu geleneksel bir süreç. Bugüne baktığımızda ise mart ayında benzindeki artış dizel kadar olmadı. Şu anda Akdeniz ça nağında dizel ton başına benzinden 200 USD daha pahalı. Eylül ayına geldiğimizde ise ısınmak için de ta lep görecek olan dizelin fiyatı daha da artacak ve fark açılacak. Türkiye'de bugüne dek dizel pahalı olmasına rağmen ÖTV'si daha düşük olduğu için fiyat farkını tüketiciler hissetmedi. Eylül ayı gelince dizel fi yatı dünya genelinde yükselince di zelin ÖTV'si ne olursa olsun benzini geçmesi gerekir. Bu öngörülerim ta mamen bugüne kadar gelişen piyasa koşulları çerçevesinde. Yarın petrol piyasasında alışılagelmiş koşullar dışında bir durum olur ya da ÖTV'de farklı bir düzenleme yapılır, onu bi lemem. Ancak alışılagelmiş piyasa koşulları, dizelin fiyatının benzini geçeceği yönünde.
Akaryakıtta kaçağın önüne geçemi yoruz. Sizce bunun sebepleri nedir? Arbay: Türkiye'de motorinde ka çakçılık var. Bunun temel nedeni ÖTV. Ton başına ödenilen ÖTV, 1000 USD civarlarında. Benim tahminle rime göre Türkiye'de yaklaşık 2 mil yon ton dizel kaçakçılığı var. Yani Türkiye'de dizeldeki kaçakçılık pa zarı 2 milyar dolar civarında. Sınıra her km'ye bir jandarma koyarak bu sorunu çözemezsin. Esas denetlen mesi gereken büyük tüketiciler yani otobüs ve kamyon garajları gibi yer ler. İşin bir de farkında olmadığımız sosyal boyutu var. Petrol kaçakçılı ğından elde edilen paralar uyuşturu cu, silah, organize terör gibi yerlere akıyor ve gelip yine bizi vuruyor. Bu yüzden petrol kaçakçılığı ile daha et kin mücadele etmemiz gerekiyor.
EPDK'nm kurulması ve petrol piya sasının serbestleşip fiyat rekabetine açılmasına rağmen fiyatlarda tüketi cilere doğrudan yansıyan bir durumu pek göremiyoruz. Fiyatlar bütün da ğıtıcılarda hemen hemen aynı. Arbay: Rekabeti iyi değerlendir mek gerekir. Rekabet illa ki fiyatta olmak zorunda değil, her alanda re kabet olur. Hangi benzin istasyonuna gidersen git hepsinden bir promos yon alabiliyorsun. Kontörden, deter jana, bardağa kadar pek çok promos yon veriliyor. Bu tüketicilere olumlu yansıyan çok ciddi bir durum, bunu göz ardı edemeyiz.
Kamyoncuların 10 numara motor yağı daha ucuz olduğu için dizel ye rine yağ kullandığı yolunda haberler alıyoruz. Motora da zarar verdiğini düşünürsek önümüzdeki günlerde bununla ilgili bir düzenleme bekliyor musunuz?
Arbay: İnsanın üstünde giydiği gömleğe karışamıyorsak aracına koy duğu yakıta da neden bunu koydun diyemeyiz. Motor yağları, Türkiye'de tamamen kayıt altında ve konuyla ilgili herhangi bir kaçakçılık duy madık. Eğer 10 numara motor yağma ÖTV konulursa bütün yağlara ÖTV konur bu da aynı dizelde olduğu gibi kaçakçılığa meydan verir. Şimdi is tasyonlarda göz önünde satılan yağ tezgah altına iner.
Peki otogaz piyasasında büyük bir artış var. Otogazı nasıl değerlendiri yorsunuz?
Arbay: Bana çok kızıyorlar, ama ben otogaza çıktığı ilk günden beri karşıyım. Çünkü LPG'nin çok bü yük bölümünü ithal ediyoruz. Türkiye'nin rafineride LPG üreti mi yıllık 1 milyon ton civarlarında. Tüketimi yıllık 3,5 milyon tondan fazla. Peki, ne oluyor bu 2,5 milyon ton? Bunu ithal ediyoruz. Bu para hep dışarıya gidiyor. Karşı olmamın ikinci nedeni hava kirliliğine de o kadar büyük katkısı olmadığını dü şünmem. Artık bizim rafinerilerimiz eurodizel üretiyor. Benzin ve dizelin hava kirliliğine etkisi gün geçtikçe azaltılıyor. Ayrıca LPG kullanılması rasyonel değil çünkü aracın randı manını düşürüyor.
Artan talebe karşılık LPG'de de bir ÖTV yükselişi bekliyor musunuz? Arbay: Böyle bir şey olması halin de bu sefer mutfak tüpleriyle yapılan ilkel yöntemler yeniden devreye gi rer. Şunu bir kez daha söylüyorum, bir malın üzerinde yapılan her tür lü standart dışı fiyat farkı, vergi ve teşvik bir taraftan yarar getirse de öte yandan bir şekilde kaçağa neden olur.
Önümüzdeki dönemde petrol sektö rüyle ilgili beklentileriniz neler? Arbay: Fiyatların yükselerek de vam etmesi halinde Türkiye genelin de çok ciddi bir tasarrufa gidilmesi gerekir. Türkiye gibi bir ülkenin 1970'leri de göz önüne alırsak enf lasyon patlamasıyla karşılaşması ge rekir. Bugüne kadar durumu iyi bas kıladığımızı söyleyebiliriz. Ancak petrol 100 USD'yi geçti ve bundan sonra işimiz daha zor. Türkiye'nin ekonomisi bu durumdayken ve petrol fiyatları böylesine artarken tasarrufa acilen başlamamız gerekiyor.